सामाजिक बांधिलकीचा अखंड झरा : मराठा विद्याप्रसारक समाज संस्था

माहिती संकलन व लेखिका : प्रा.वैशाली कोकाटे-आहेर (के. टी. एच. एम. महाविद्यालय, नाशिक)

मराठा विद्याप्रसारक समाज संस्था म्हणजेच म. वि. प्र. केवळ शिक्षणसंस्था नाही म. वि. प्र. म्हणजे ज्ञान. संस्कार, संशोधन, आरोग्य, रोजगार आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा अखंड प्रवाह आहे. म. वि. प्र. ची भव्य शैक्षणिक वाटचाल ही केवळ इमारती आणि महाविद्यालयांची संख्या यामुळे झालेली नाही त्यामागे प्राध्यापक, शिक्षक, शिक्षकेतर कर्मचारी, प्रशासकीय अधिकारी, तांत्रिक कर्मचारी, डॉक्टर, परिचारिका आणि आरोग्य सेवक यांचे योगदान आहे.

म्हणूनच असे म्हणत येईल –
संस्था मोठी होते ती केवळ इमारतींनी नाही…

ती मोठी होते माणसांच्या ज्ञानाने, कर्तुत्वाने.

म. वि. प्र. चा आलेख (शैक्षणिक विस्तार / प्रगती) व ख्याती
शालेय शिक्षण :- ज्ञानाची पहिली पायरी म. वि. प्र.च्या प्राथमिक, माध्यमिक आणि इंग्रजी माध्यमाच्या अनेक शाळांमधुन विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाची सुरुवात होते नाशिकसह विविध तालुक्यांमध्ये संस्थेचे शैक्षणिक कार्य आहे. मनामनात ज्ञानाची पहिली ज्योत पेटवण्याचे कं म. वि. प्र.ची शाळा करते.
मराठा विद्या प्रसारक समाज
स्थापना :- १९१४
शैक्षणिक शाखा :- ४८९
विद्यार्थी संख्या :- सुमारे २.१५ लाख (२,१४,८१३)
शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचारी :- १०११६
बोधवाक्य :- “बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय”
म. वि. प्र. समाज संस्थेच्या स्थापनेत व विकासात योगदान देणारे प्रमुख कर्मवीर
कर्मवीर रावसाहेब थोरात :- संस्थेचे प्रमुख संस्थापक शिक्षण प्रसाराचे ध्येयवादी नोंद
कर्मवीर भाऊसाहेब हिरे :- ग्रामीण व सर्वसामान्यांपर्यंत शिक्षण पोहचविण्याचे कार्य
कर्मवीर काकासाहेब वाघ :- संस्थेच्या विस्तारात आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणात मोलाचे योगदान
कर्मवीर आण्णासाहेब मुरकुटे :- संघटन कौशल्य आणि शैक्षणिक विकासासाठी योगदान
कर्मवीर गणपतदादा मोरे :- समाजाभिमुख शिक्षणासाठी कार्य
कर्मवीर डि. आर. भोसले
कर्मवीर अॅड. बाबुराव (बी. जी.) ठाकरे
कर्मवीर अॅड.विठ्ठलराव हांडे
कर्मवीर डॉ. वसंतराव पवार
कै. दुलाजी नाना पाटील
कै. मालोजीराव मोगल
ह्या सर्व कर्मवीरांनी पेरलेल्या बियाचा आज विशाल वटवृक्ष झाला आहे. लाखो विद्यार्थ्यांच्या जीवनात ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणारी ही संस्था म्हणजेच आमची ज्ञानमाऊली आहे.

शाळेपासून उच्च शिक्षणापर्यंत ही ज्ञानमाऊली कार्य करते.
शाळा -> कनिष्ट महाविद्यालय -> वरिष्ट महाविद्यालय -> व्यावसायिक शिक्षण -> कौशल्य शिक्षण -> संशोधन अशा अनेक टप्यांतून पुढे जात आहे.
म. वि. प्र. च्या शाळांमधुन बालमनात ज्ञानाची पहिली ज्योत पेटते आणि पुढे KTHM सारख्या महाविद्यालयांमधून विद्यार्थी कला, वाणिज्य, विज्ञान आणि विविध आधुनिक अभ्यासक्रमांच्या माध्यमातून आपली क्षितिजे विस्तारतात.

⚖️ Law College – न्यायाची ज्ञानशाळा
ज्ञानमाऊली केवळ ज्ञान देत नाही—
ती न्यायाची जाणीवही देते.
मविप्रच्या Law Collegeच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना कायदा, संविधान आणि न्यायव्यवस्थेचे ज्ञान मिळते.
“हक्क माहीत असणे महत्त्वाचे;
पण त्या हक्कांसोबत कर्तव्यही समजणे त्याहून महत्त्वाचे.”
ही जाणीव निर्माण करणारे कायदे शिक्षण म्हणजे मविप्रच्या ज्ञानमाऊलीचा महत्त्वाचा पैलू आहे.

💊 Pharmacy – आरोग्याची ज्ञानसेवा
मविप्रने Pharmacy शिक्षणाच्या माध्यमातून आरोग्यसेवेच्या क्षेत्रालाही ज्ञानाची जोड दिली आहे.
औषधनिर्माणशास्त्र, प्रयोगशाळा कौशल्य आणि औषधांविषयी वैज्ञानिक ज्ञान घेणारे विद्यार्थी उद्याच्या आरोग्यव्यवस्थेत योगदान देतात.
म्हणून—
“ज्ञानातून औषध,
औषधातून आरोग्य,
आणि आरोग्यातून निरोगी समाज!”
हीसुद्धा मविप्रची ज्ञानसेवा आहे.

⚙️ KBT Engineering – कल्पनेला तंत्रज्ञानाची पंखे
Karmaveer Adv. Baburao Ganpatrao Thakare College of Engineering विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना तंत्रज्ञानाची जोड देते.
आजचा विद्यार्थी केवळ पुस्तक वाचणारा विद्यार्थी नाही.
तो—
नवीन कल्पना करणारा, समस्या सोडवणारा, तंत्रज्ञान निर्माण करणारा आणि भविष्य घडवणारा विद्यार्थी आहे.
म्हणूनच Engineering म्हणजे—
“कल्पनेपासून निर्मितीपर्यंतचा प्रवास!”

🏛️ Architecture – स्वप्नांना आकार
Architecture म्हणजे फक्त इमारत बांधणे नाही.
ती कल्पनेला आकार देण्याची कला आहे.
रेषा, प्रमाण, सौंदर्य, उपयोगिता आणि पर्यावरण यांचा सुंदर समन्वय साधत मविप्रच्या Architecture शिक्षणातून सर्जनशील मनांना व्यासपीठ मिळते.

🎨 Lalit Kala – ज्ञानाला सौंदर्याची जोड
माणूस फक्त विज्ञानाने समृद्ध होत नाही.
त्याला कला, संगीत, नाटक, साहित्य आणि सौंदर्यदृष्टीचीही गरज असते.
मविप्रच्या Lalit Kala आणि कला शिक्षणाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशीलतेला वाव मिळतो.
“विज्ञान जीवन सुकर करते;
कला जीवन सुंदर करते.”
आणि मविप्रने या दोन्हींचा सुंदर मेळ घातला आहे.

🌾 Agriculture – मातीशी जोडलेले ज्ञान
भारताची अर्थव्यवस्था आणि संस्कृती शेतीशी जोडलेली आहे.
म्हणून कृषी शिक्षणातून—
मातीला विज्ञानाची जोड,
शेतीला तंत्रज्ञानाची जोड,
आणि शेतकऱ्यांच्या पुढच्या पिढीला आधुनिक ज्ञानाची जोड
देण्याचे कार्यही मविप्रच्या ज्ञानपरिवाराचा महत्त्वाचा भाग आहे.

🩺 Nursing आणि Physiotherapy – सेवेला ज्ञानाची जोड
आरोग्यसेवा म्हणजे केवळ विज्ञान नाही; ती माणुसकीची सेवाही आहे.
Nursing आणि Physiotherapyसारख्या क्षेत्रांतून विद्यार्थी ज्ञानासोबत सेवा, संवेदनशीलता आणि जबाबदारी शिकतात.
“रुग्णाला औषध शरीरासाठी मिळते;
पण माणुसकीची सेवा मनाला आधार देते.”

🤝 Social Work – समाजासाठी शिक्षण
मविप्र विद्यार्थ्यांना केवळ स्वतःच्या यशाचा विचार करायला शिकवत नाही.
ती विचारते—
“तुमच्या शिक्षणाचा उपयोग समाजासाठी काय?”
Social Workसारख्या क्षेत्रातून विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक बांधिलकी, संवेदनशीलता आणि समाजसेवेची भावना निर्माण होते.

🏆 क्रीडा – शरीर आणि मनाची ताकद
ज्ञानाबरोबरच क्रीडा संस्कृतीही तितकीच महत्त्वाची.
खेळ विद्यार्थ्याला शिकवतो—
शिस्त, संघभावना, नेतृत्व, पराभव स्वीकारण्याची ताकद आणि विजयासाठी पुन्हा उभे राहण्याची जिद्द.
मैदानावर घडणारा विद्यार्थी आयुष्यातील संघर्षांनाही धैर्याने सामोरा जातो.

🇮🇳 NCC – राष्ट्रसेवेची जाणीव
NCC विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, नेतृत्व, साहस आणि राष्ट्रभक्तीची भावना रुजवते.
म्हणून मविप्रची ज्ञानमाऊली केवळ करिअर घडवत नाही—
ती जबाबदार नागरिक घडवते.

🌟 मविप्र म्हणजे काय?
मविप्र म्हणजे—
शाळेतील पहिल्या अक्षरापासून
उच्च शिक्षणातील संशोधनापर्यंत!
कायद्यापासून विज्ञानापर्यंत!
Engineeringपासून Agricultureपर्यंत!
Pharmacyपासून Nursingपर्यंत!
Architectureपासून Lalit Kalaपर्यंत!
क्रीडांगणापासून NCCच्या परेड ग्राउंडपर्यंत!
आणि सर्वात महत्त्वाचे—
ज्ञानापासून संस्कारांपर्यंत!
ही अखंड ज्ञानयात्रा म्हणजे—
मविप्र!

माझ्यासाठी म. वि. प्र. म्हणजे केवळ एक नाव नाही
ती माझ्या विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांची आशा आहे.
ती शिक्षकांच्या कर्तृत्वाची ओळख आहे.
ती कर्मवीरांच्या त्यागाची आठवण आहे.
ती समाजाच्या प्रगतीची वाट आहे.
म्हणूनच आज आपण अभिमानाने म्हणूया—
“ज्ञानाची मशाल हातात घेऊन,
संस्कारांची शिदोरी सोबत घेऊन,
कर्मवीरांच्या विचारांचा वारसा पुढे घेऊन—
मविप्रची ज्ञानयात्रा अशीच अखंड सुरू राहो!”
आणि शेवटी—
“मविप्र आमची शान, मविप्र आमचा अभिमान; मविप्र आमची ओळख, आणि मविप्र— आमची ज्ञानमाऊली!”
जय मविप्र!
जय ज्ञान!
जय शिक्षण!

माहिती संकलन व लेखिका : प्रा.वैशाली कोकाटे-आहेर (के. टी. एच. एम. महाविद्यालय, नाशिक)